Blog

‹ Geri

Panteizm ve Panenteizm: Aralarındaki O İnce Çizgi

Bu iki kavram isim olarak birbirine çok benzese de, aralarında Tanrı'nın sınırlarıyla ilgili çok temel bir fark var. Gelin bunu en basit haliyle anlatalım:

Panteizm (Evren = Tanrı): Bu görüşe göre Tanrı ve evren birebir aynı şeydir. Gördüğümüz doğa, yıldızlar, sen, ben... Kısacası her şey Tanrı'nın ta kendisidir. Tanrı evrenin dışında veya ötesinde bir yerde değil, bizzat evrenin bütünüdür.

Panenteizm (Evren < Tanrı): Bu görüş ise olayı bir adım ileri taşır ve der ki; "Evet, evren ve içindeki her şey Tanrı'nın bir parçasıdır ama Tanrı sadece evrenden ibaret değildir." Yani evren Tanrı'nın içinde yer alan bir alt kümedir; ancak Tanrı, evreni de aşan, ondan çok daha büyük ve kapsayıcı bir varlıktır.

Doğu Felsefesi ve Tasavvuf Hangi Tarafta?

Doğu felsefesinde duyduğumuz Nirvana veya tasavvuftaki Vahdet-i Vücut (varlığın birliği), Fenafillah (Tanrı'da yok olma) gibi kavramlar aslında panteizmden çok panenteizme uyar.

Mevlana, Yunus Emre veya "En-el Hak" (Ben Hakk'ım) diyen Hallac-ı Mansur gibi isimlerin felsefesi de tam olarak bu ruhsal (spiritüel) panenteizme dayanır. Onların gözünde hepimiz biriz, hepimiz Yaratıcı'nın birer yansımasıyız ve O'ndan bir parça taşıyoruz.

İşin Özü

Tıpkı panteizm gibi panenteizm de kendi içinde farklı dallara ayrılır; kimisi işe daha maddesel (materyalist) bakar, kimisi de bizim sufilerimiz gibi tamamen ruhsal bir yerden yaklaşır. Ancak günün sonunda aralarındaki en büyük fark Tanrı'nın kapasitesidir: Panteizm "Tanrı evren kadardır" derken, panenteizm "Tanrı evreni de içine alan çok daha sonsuz bir bütündür" der.